headeer-article

حمایت‌های مورد نیاز اقتصاد دانش‌بنیان

حمایت‌های لازم برای توسعه اقتصاد دانش‌بنیان از یک‌سو باید با بهبود محیط کسب‌وکار، شرایط فعالیت بنگاه‌ها را تسهیل کند و از سوی دیگر، توانمندی‌های فنی، مالی و مدیریتی بنگاه‌ها را تقویت کند تا بنگاه‌های دانش‌بنیان بتوانند نقشی موثرتر در تحقق اقتصاد دانش‌بنیان ایفا کنند. ازجمله اقداماتی که در کشور برای حمایت از بنگاه‌های دانش‌بنیان انجام شده، تصویب و اجرای «قانون حمایت از شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات» است. به موجب ماده 5 این قانون، «صندوق نوآوری و شکوفایی» با سرمایه اولیه 3هزار میلیارد تومان تشکیل شده است (که تاکنون کمتر از نیمی از سرمایه آن تامین شده است). این صندوق طبق اساسنامه خود، خدمات و تسهیلات مالی ارزان‌قیمت و نیز خدمات توانمندسازی به شرکت‌های دانش‌بنیان ارائه می‌کند. با گذشت حدود سه سال از اجرایی شدن این قانون، سهم شرکت‌های دانش‌بنیان از اقتصاد کشور همچنان ناچیز است. به نظر می‌رسد، این قانون به تنهایی امکان رفع چالش‌های ملی و بنگاهی پیش روی اقتصاد دانش‌بنیان را ندارد.

باشگاه مدیران دیدگاه‌های برخی مدیران شرکت‌های دانش‌بنیان را درخصوص حمایت‌های مورد نیاز اقتصاد دانش‌بنیان پرسیده است. که به مرور منتشر می گردد.

 

حمایت‌های مورد نیاز اقتصاد دانش‌بنیان

دکتر مرضیه شاوردی
مشاور مدیریت فناوری و نوآوری صندوق نوآوری و شکوفایی

بند 5-2 سیاست‌های کلی علم و فناوری کشور به تعیین هدف کمی سهم صنایع دانش‌بنیان در اقتصاد کشور پرداخته است: «حمایت مادی و معنوی از فرآیند تبدیل ایده به محصول و افزایش سهم تولید محصولات و خدمات مبتنی بر دانش پیشرفته و فناوری داخلی در تولید ناخالص داخلی با هدف دستیابی به سهم ۵۰ درصد.»  این در حالی است که باوجود رشد و توسعه علمی مناسب کشور طی سال‌های اخیر، جلوه عملی این توسعه علمی در اقتصاد کشور و زندگی مردم مشاهده نمی‌شود. بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس سهم صادرات محصولات صنعتی با فناوری پیشرفته از کل صادرات صنعتی کشور، در سال‌های اخیر بسیار اندک و در برخی سال‌ها، کمتر از یک درصد بوده است. ارزش صادرات صنایع پیشرفته (High tech) نیز در سال‌های 1391 و 1392 به ترتیب به رقم 177 و 7/ 184 میلیون دلار رسیده است که رقمی بسیار ناچیز است.

وضعیت کشور در شاخص‌های اقتصادی و اقتصاد دانش‌بنیان (که مبتنی بر محصولات و خدمات نوآورانه و فناورانه پیشرفته است) نیز چندان مساعد نیست: ایران در شاخص سهولت کسب‌وکار (2016) رتبه 118 و در شاخص اقتصاد دانش‌بنیان (2012) رتبه 94 را دارد. در حال حاضر و با تلاش‌هایی که طی سه سال اخیر در راستای توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و افزایش نقش آنها در اقتصاد کشور صورت گرفته است، سهم این شرکت‌ها در تولید ناخالص داخلی کشور تنها حدود 5/ 0 درصد است. این سهم ناچیز حاکی از آن است که به‌منظور تحقق اقتصاد دانش‌بنیان و دستیابی به هدف چشم‌انداز 1404 باید حمایت‌های گسترده‌تری از شرکت‌های دانش‌بنیان صورت گیرد.  چالش‌های موجود در مسیر توسعه اقتصاد دانش‌بنیان را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد: چالش‌های محیط کسب‌وکار و چالش‌های داخلی بنگاه‌ها. به‌منظور مواجهه با چالش‌های محیط کسب‌وکار باید سیاست‌ها و راهبردهای مناسب در سطح ملی تدوین و اجرا شود و رفع چالش‌های داخلی بنگاه‌ها نیز مستلزم تقویت ابعاد فنی، مالی و مدیریتی بنگاه‌ها است.

 

رفع چالش‌های محیط کسب‌وکار در اقتصاد دانش‌بنیان

این سیاست‌ها باید در سطح کلان و ملی، شرایط کسب‌وکار را برای بنگاه‌ها، به‌ویژه بنگاه‌های دانش‌بنیان، تسهیل کند. مهم‌ترین سیاست‌های این حوزه شامل تدوین و اصلاح قوانین مرتبط ازجمله تدوین قانون جامع توسعه علم، فناوری و نوآوری در کشور شامل «قانون حمایت از مالکیت فکری، قانون ادغام و اکتساب شرکت‌ها، قانون توسعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر و…» و اصلاح قانون تجارت، قانون مالکیت فکری، قوانین صادرات و واردات و دیگر قوانین مرتبط با حوزه فناوری و نوآوری است. همچنین سامان‌دهی نظام تامین مالی توسعه فناوری و ایجاد نهادهای تامین مالی متناسب با مراحل رشد شرکت‌ها، به‌کارگیری سازوکارهای تشویقی مناسب برای ایجاد واحدهای پژوهش و توسعه در بنگاه‌های صنعتی بزرگ و توسعه همکاری‌های موثر بین‌المللی در عرصه پژوهش، توسعه و انتقال فناوری از دیگر سیاست‌های حمایتی اقتصاد دانش‌بنیان است.

ازسوی دیگر ارائه آموزش‌های لازم در حوزه کارآفرینی و تجاری‌سازی دستاوردهای پژوهش و فناوری برای اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، موسسه‌های پژوهشی، دانشجویان مرتبط و بنیان‌گذاران شرکت‌های دانش‌بنیان در کنار ارائه تسهیلات و معافیت‌های مالیاتی به‌منظور تشویق شرکت‌های داخلی به انتشار و تزریق فناوری‌های نوین در صنایع موجود به همراه استفاده از روش‌های مشوق همکاری شرکت‌های ایرانی با یکدیگر و اجرای فعالیت‌های ترویجی برای انتشار فناوری و یادگیری سازمانی می‌تواند موانع پیش‌روی اقتصاد دانش‌بنیان را بردارد. در عین حال تسهیل و تسریع فرآیند جذب سرمایه‌گذاری خارجی و حذف قوانین محدودکننده این حوزه و بسترسازی برای جذب سرمایه‌های ایرانیان مقیم خارج به‌عنوان پیشران سرمایه‌گذاری خارجی و انتقال فناوری به کشور به همراه اصلاح و رفع محدودیت‌های موجود در قوانین کار برای فعالیت شرکت‌های خارجی صاحب فناوری و از سوی دیگر الزام شرکت‌های خارجی به مشارکت با شرکت‌های داخلی، انتقال فناوری و تولید محصول صادراتی در کشور می‌تواند روند رشد شرکت‌های دانش‌بنیان را سرعت بخشد.

در ادامه باید گفت حمایت از شکل‌گیری و تقویت مراکز شتابدهی فناوری و ایجاد شتاب‌دهنده‌ها و مراکز رشد خصوصی در جنب پژوهشگاه‌های کشور، حمایت از برندسازی بنگاه‌های بزرگ داخلی و تقویت آنها برای صاحب فناوری شدن، برندسازی مشترک برای شرکت‌های خصوصی دانش‌بنیان به‌منظور حمایت از حضور آنها در بازارهای صادراتی بین‌المللی و توسعه بازار برای شرکت‌های دانش‌بنیان برای مثال با استفاده از اهرم خریدهای دولتی برای توسعه فناوری و اشتغال داخلی از دیگر عوامل تاثیرگذار در رفع چالش‌های محیطی شرکت‌های دانش‌بنیان است.

 

راهکارهای رفع چالش‌های داخلی بنگاه‌های فعال در اقتصاد دانش‌بنیان

همان‌طور که ذکر شد چالش‌های داخلی بنگاه‌ها به سه دسته فنی، مالی و مدیریتی تقسیم می‌شود. با توجه به جایگاه مناسب کشور ازنظر فارغ‌التحصیلان رشته‌های مهندسی، شرکت‌های دانش‌بنیان به‌خوبی می‌توانند با تکیه بر این منابع انسانی دانش‌آموخته و ماهر، نیازهای فنی خود در توسعه فناوری را برطرف کنند. البته طی سه سال گذشته، تعداد طرح‌های فنی قوی ارائه‌شده به صندوق نوآوری و شکوفایی کم بوده است. یکی از دلایل اصلی جانیفتادن سرمایه‌گذاری خطرپذیر در کشور نیز ناشی از نبود طرح‌های فنی خوب و قوی است. راهکار این مساله، ترویج فرهنگ نوآوری و شروع به زایش شرکت از دانشگاه‌ها است. ارتباط بین‌المللی با شرکت‌های جهانی نیز در کنار کمک به توسعه بازار در حوزه دانش‌بنیان، به ارائه طرح‌های فنی جدید و قوی کمک می‌کند. حمایت‌های مالی از شرکت‌های دانش‌بنیان را می‌توان به دو دسته حمایت‌های مستقیم و غیرمستقیم تقسیم کرد.

حمایت‌های مالی مستقیم شامل انواع تسهیلات قرض‌الحسنه، تسهیلات با نرخ ترجیحی، تسهیلات توسعه بازار (لیزینگ، تسهیلات توسعه صادرات، تضمین خرید و…) و خدمات سرمایه‌گذاری و مشارکت است. ازجمله حمایت‌های مالی غیرمستقیم نیز می‌توان به معافیت‌های مالیاتی و گمرکی، تامین دفتر کاری ارزان‌قیمت، تخفیف در واگذاری اراضی صنعتی، تخفیف در آگهی‌های تبلیغاتی و تخفیف حضور در نمایشگاه‌های مرتبط اشاره کرد.  با توجه به اینکه بیشتر مدیران شرکت‌های دانش‌بنیان دانش‌آموختگان رشته‌های فنی هستند، معمولا دانش مدیریتی مناسب برای اداره کسب‌وکار را ندارند. ازاین‌رو، دسته سوم حمایت‌ها یعنی حمایت‌های مدیریتی از این بنگاه‌ها مهم می‌شود. این حمایت‌ها معمولا در قالب «خدمات توانمندسازی» به بنگاه‌ها ارائه می‌شود.

 

روزنامه دنیای اقتصاد